Rola mistyki w cywilizacji bizantyjskiej

W Cesarstwie Bizantyjskim mamy do czynienia z kontynuacją tradycji prawa rzymskiego modyfikowanego od czasów cesarza Konstantyna przez chrześcijaństwo. Podstawowe zasady prawa bizantyjskiego rozpowszechniano na całym terytorium Imperium wraz z młodymi nowo ochrzczonymi społecznościami. Charakterystyczną cechą chrześcijaństwa bizantyjskiego stał się rozkwit mistyki. Hezychastyczna (nurt mistyki bizantyjskiej) teologia głoszona przez wykształconych mnichów stanowiła chrześcijańską odpowiedź na grecki neopoganizm i szerzący się w renesansowej Europie judaizm. Odnowienie zagadnień chrystologicznych i rozważanie ich na płaszczyźnie przebóstwienia człowieka sprzyjało widzeniu prawa w horyzoncie Ewangelii.
Typowe dla teologów bizantyjskich tego okresu prowadzenie dyskursu na poziomie wyznaczonym przez renesansowych myślicieli stwarzało potrzebę wnikania w materię filozoficzną. Teologia moralna upowszechniana w dziełach twórców życia monastycznego głosiła, że przez czynione zło, człowiek narusza nie tylko prawo Boże, czy normy społeczne, co brało pod uwagę też prawo rzymskie, ale psuje Boży ład, którego nie jest w stanie sam odtworzyć. Kultura bizantyjska usiłowała zmniejszyć dystans między etyką pogańską, z której wyrasta prawo rzymskie i etyką chrześcijańską na gruncie etyki państwa chrześcijańskiego, tworząc synkretyczne kodeksy prawne i rozciągając chrześcijańską etykę na wiele dziedzin życia.
Jednak nie zdołała kary zastąpić pokutą ani wyeliminować przedchrześcijańskiego przywiązania do pojęcia powinności i sprawiedliwości. Teoretycy prawa uważają, że nie do pogodzenia jest normatywny charakter prawa, jako obowiązującego przepisu postępowania (w pojęciu normy zawarta jest kategoryczność jej zastosowania i sztywna jednoznaczność interpretacji) z religijną etyką, która nie obowiązuje lecz wiąże. Z tego powodu nawet przy rozstrzyganiu spraw majątkowych odwoływano się do sądów kościelnych, wyczuwając, że etykę nie do końca daje się ująć w „materialne” treści norm i że przy orzekaniu winy należy znaleźć łączność między prawem pozytywnym i prawdą chrześcijańską. Prawo chrześcijańskie stara się uprzedzić zły czyn poprzez oddziaływanie na wolę człowieka.
Reguła klasztorna i praktyka ascetyczna umożliwiały poznanie natury grzechu rozróżniając poszczególne jego postaci: czyn, skłonność, myśl. Funkcjonowała ona pod postacią przypisywaną znanemu bizantyjskiemu odnowicielowi reguły bazyliańskiej – Teodorowi Studycie (759-826).
Jacek Łukasik
17 grudnia 2025